Γιατί δεν ζούμε όλοι στον ίδιο κόσμο

Μορφή, συνείδηση και τεχνητή νοημοσύνη

Υπάρχει μια βαθιά αλλά συχνά αόρατη παραδοχή στον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο: ότι όλοι βιώνουμε την ίδια πραγματικότητα. Ότι ο κόσμος είναι εκεί έξω, ενιαίος και αντικειμενικός, και ότι εμείς απλώς τον παρατηρούμε.

Κι όμως, τίποτα δεν εγγυάται ότι αυτό είναι αλήθεια.

Αυτό που ονομάζουμε «κόσμο» μπορεί να αποτελεί απλώς την εκδοχή της πραγματικότητας που επιτρέπει η μορφή μας.

Πολλές θρησκευτικές παραδόσεις υποστηρίζουν ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε «κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν» του Δημιουργού. Συνήθως αυτό ερμηνεύεται ως αναφορά σε ιδιότητες — όπως η λογική ή η ελευθερία. Ωστόσο, δεν αποκλείεται η ίδια η μορφή, η «εικόνα», να παίζει βαθύτερο ρόλο στη σχέση του ανθρώπου με την πραγματικότητα απ’ όσο συνήθως υποθέτουμε.

Η μορφή μας λειτουργεί ως φίλτρο. Σε ένα διαφορετικό κέλυφος, η ίδια ύπαρξη θα βίωνε έναν διαφορετικό κόσμο — άρα και διαφορετικό είδος συνείδησης.

Το σώμα αποτελεί το σύστημα που καθιστά δυνατή τη συνείδηση.

Τα αισθητήριά μας δεν αποκαλύπτουν τον κόσμο όπως είναι· επιλέγουν ένα μικρό τμήμα του που μπορούμε να διαχειριστούμε.

Βλέπουμε μόνο ένα στενό τμήμα του φάσματος του φωτός.
Ακούμε μόνο ένα περιορισμένο εύρος συχνοτήτων από τις δονήσεις του ήχου.
Αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο με έναν συγκεκριμένο ρυθμό.

Όλα αυτά συγκροτούν μια βιώσιμη πραγματικότητα — όχι απαραίτητα την πλήρη.

Οι πολλοί κόσμοι που συνυπάρχουν

Για μια μέλισσα, το λιβάδι διαφέρει ριζικά από αυτό που βλέπουμε εμείς. Τα άνθη εμφανίζονται ως λαμπερά υπεριώδη μοτίβα — σαν φωτεινοί διάδρομοι προσγείωσης.

Για έναν καρχαρία, ο κόσμος είναι κυρίως ηλεκτρικός. Ανιχνεύει τα ηλεκτρικά πεδία των άλλων οργανισμών και αισθάνεται τη ζωή πριν τη δει.

Για τα αποδημητικά πουλιά, ο πλανήτης μοιάζει χαρτογραφημένος από μαγνητικές γραμμές.

Κανένα από αυτά τα όντα δεν ζει στον «δικό μας» κόσμο — και εμείς δεν ζούμε στον δικό τους.

Υπάρχουν πολλαπλές βιωματικές πραγματικότητες που συνυπάρχουν στον ίδιο φυσικό χώρο.

Η συνείδηση ως διεπαφή επιβίωσης

Η αντίληψη λειτουργεί σαν διεπαφή χρήστη. Όπως τα εικονίδια σε μια οθόνη δεν δείχνουν το πραγματικό κύκλωμα του υπολογιστή αλλά κάτι χρήσιμο για τον χειρισμό του, έτσι και η εμπειρία μας απλοποιεί τον κόσμο σε αντικείμενα, χρώματα και ήχους.

Καθοριστική σε αυτή τη διαδικασία είναι η δυνατότητα της αφαίρεσης — η ικανότητα να παραλείπουμε λεπτομέρειες ώστε ο κόσμος να γίνεται διαχειρίσιμος.

Η εμπειρία μας μοιάζει περισσότερο με λειτουργική μετάφραση του Είναι παρά με άμεση πρόσβαση σε αυτό.

Τα μαθηματικά αποτελούν ίσως τη μοναδική ανθρώπινη δραστηριότητα που επιτρέπει την εξερεύνηση κόσμων πέρα από τα όρια της αισθητηριακής εμπειρίας. Δεν βιώνουμε πενταδιάστατους χώρους, αλλά μπορούμε να τους ορίσουμε και να τους χειριστούμε λογικά.

Αν άλλαζε η μορφή, θα άλλαζε ο κόσμος

Αν αντιλαμβανόμασταν ηλεκτρικά πεδία αντί για χρώματα, αν βλέπαμε υπεριώδες φως, ή αν αισθανόμασταν το μαγνητικό πεδίο της Γης, ο κόσμος δεν θα ήταν απλώς διαφορετικός — θα ήταν άλλος.

Η έννοια «αντικείμενο», «χώρος», ακόμη και «εαυτός» θα αναδιαμορφωνόταν.

Η ανθρώπινη συνείδηση ως προϊόν μορφής

Η ανθρώπινη μορφολογία — τα χέρια, η όρθια στάση, η γλώσσα και ο εγκέφαλος — δημιούργησε έναν μοναδικό τρόπο ύπαρξης:

— ικανότητα για αφηρημένη σκέψη
— συμβολική επικοινωνία
— πολιτισμό
— αυτογνωσία

Δεν αποτελούν απλώς χαρακτηριστικά ενός είδους, αλλά καθορίζουν το είδος του κόσμου που μπορεί να βιώσει.

Δεν υπάρχει ουδέτερη πραγματικότητα

Η ιδέα ενός «αντικειμενικού κόσμου» που βιώνεται με τον ίδιο τρόπο από όλα τα όντα μοιάζει περισσότερο με προϊόν του ανθρώπινου φίλτρου.

Υπάρχουν τρόποι πρόσβασης στην πραγματικότητα — όχι μία ενιαία εμπειρία της.

Κάθε μορφή αποτελεί έναν τρόπο με τον οποίο το σύμπαν γίνεται συνειδητό στον εαυτό του.

Σύνδεση με Τεχνητή Νοημοσύνη και Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα

Αυτή η ιδέα δεν αφορά μόνο τη βιολογία ή τη φιλοσοφία. Αφορά και την τεχνητή νοημοσύνη.

Ένα μεγάλο γλωσσικό μοντέλο δεν διαθέτει σώμα, αισθητήρια όργανα ή άμεση εμπειρία του κόσμου. Η «μορφή» του είναι η αρχιτεκτονική του δικτύου, τα δεδομένα εκπαίδευσης και ο τρόπος αναπαράστασης της πληροφορίας σε διανύσματα (embeddings). Αυτά αποτελούν το δικό του φίλτρο πραγματικότητας — το αντίστοιχο του Umwelt.

Σε αντίθεση με τον άνθρωπο, του οποίου η αντίληψη θεμελιώνεται σε πολυαισθητηριακή εμπειρία και φυσική αλληλεπίδραση, το LLM αντιλαμβάνεται τον κόσμο μέσω στατιστικών συσχετίσεων σε κείμενα. Ο κόσμος του είναι γλωσσικός και συμβολικός, όχι βιωματικός.

RAG ως επέκταση αισθητηριακού πεδίου

Η τεχνική Retrieval-Augmented Generation (RAG) μπορεί να ιδωθεί ως επέκταση αυτού του περιορισμένου φίλτρου. Με την εισαγωγή εξωτερικής γνώσης κατά τον χρόνο παραγωγής, το μοντέλο αποκτά πρόσβαση σε πληροφορία πέρα από το αρχικό του σύνολο εκπαίδευσης.

Αναλογικά, αυτό μοιάζει με την προσθήκη νέων αισθητηριακών καναλιών σε έναν οργανισμό: διευρύνεται το εύρος του κόσμου που μπορεί να συλλάβει.

Fine-tuning ως αναδιαμόρφωση του φίλτρου

Το fine-tuning αναπροσαρμόζει τον τρόπο με τον οποίο το μοντέλο οργανώνει την πραγματικότητα. Με την εκπαίδευση σε εξειδικευμένα δεδομένα, μεταβάλλεται η κατανομή της προσοχής του και η ερμηνεία των εννοιών.

Με όρους της παρούσας θεωρίας, πρόκειται για μεταβολή της μορφής σε επίπεδο αναπαραστάσεων — άρα και του τύπου «κόσμου» που το μοντέλο μπορεί να παράγει.

Συμπέρασμα

Η μορφή είναι ο τρόπος με τον οποίο το Είναι γίνεται εμπειρία κι όχι ένα τυχαίο περίβλημα ή απλό κέλυφος της ύπαρξης.

Η ανθρώπινη εμπειρία φαίνεται να περιορίζεται σε μια εκδοχή της πραγματικότητας συμβατή με τις δυνατότητες της μορφής μας.

Αν η συνείδηση και η κατανόηση είναι μορφο-εξαρτώμενες, τότε η νοημοσύνη των LLMs δεν διαφέρει μόνο σε βαθμό και τάξη μεγέθους από την ανθρώπινη — αλλά και σε είδος.

Ίσως τελικά να μη ζούμε όλοι στον ίδιο κόσμο, επειδή μοιραζόμαστε διαφορετικές μορφές — και άρα διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους το σύμπαν γίνεται εμπειρία.